AŞILAMADA ÖNLEM ALINMASI GEREKLİ DURUMLAR

Aşılamada önlem alınması gerekli durumlar real kontrendikasyon sayılmamaktadır. Bu halde aşı uygulandığı zaman yan etki ihtimalinin çok olması ve/veya gerekli bağışıklık sağlayamaması mevzu bahistir. Bireye uygulanması gereken aşının faydası riskinden çok ise aşı uygulanmamalıdır.

1.  Difteri-boğmaca-tetanoz aşısı için; ilk dozu takiben 48 saat içinde > 40.5 C ateş, kollaps (şok benzeri hal), 3 saatten çok devam eden yüksek, tiz sesli ağlama, 3 gün içinde meydana gelen konvülziyon, 6 hafta içinde oluşan Guillain-Barré sendromu.

2.  Oral poliyo aşısı için; hamile kadınlar.

3.  Kızamık-kızamıkcık-kabakulak aşısı için; trombositopeni, immün trombositopenik purpura.

Toplumda yeteri kadar bağışıklama oranlar ulaşılamamasının ve bundan dolayı aşıdan beklenen korunma,

hastalığın engellenmesi ve mümkünse yok edilmesinin sağlanamamasının en büyük sebebi kaçırılmış aşı fırsatlarıdır.Kaçırılmış aşı fırsatı; aşılama vakti geldiği halde herhangi bir kontrendikasyon bulunmamasına karşın, sağlık kurumuna gelen  şahsın bilerek  veya bilmeyerek sağlık personeli tarafından aşılanmamasıdır.

AŞILARIN HAZIRLANMASI

1.  Sulandırılmış durumda olan şişelerdeki difteritetanoz (DT), difteri-boğmaca-tetanoz (DBT),difteritetanoz (Td), hepatit B (HB), hepatit A (HA) benzeri aşılar son kullanım tarihine kadar kullanılabilir.

2.  Sulandırılmanın ardından kızamık ve kızamık- kızamıkcıkkabakulak (KKK) aşıları 4-8 saat, BCG 4 saat, suçiçeği 30 dakikada yapılmalıdır. Oral poliyo (OP) aşısı kullanım sonrası dondurularak saklanabilir.

3.  İmalatçılar tarafından belirtilmedikçe değişik aşılar aynı enjektörde karıştırılarak uygulanamaz.

4.  Yanlış dilusyon sıvıları ve yanlış doz uygulamalarından korunulmalıdır.

AŞI UYGULAMASI

1.  Aşılar belirtildikleri şekilde yapılmalıdır.

2.  BCG aşısı cilt içi yerine cilt altı uygulanırsa aşı yerinde süpürasyon ve lenfadenit riski artar.

3.  Adjuvan ihtiva eden aşılar (DBT, DT, Td, HB, HA) kas içi yerine deri altı yapılırsa; lokal irritasyon, granülom, steril apse, doku nekrozu, fibrozis oluşabilir. Bu aşılar derin kas dokusu içine uygulanmalıdır.

4.  Kas içine yapılması gereken aşılar için gluteal bölge kullanılmamalıdır.

5.  Kas içi yapılan aşılar için en uygun yerler süt çocuklarında uyluk, sonraki yaşlarda deltoid bölgeleridir.

6.  Azaltılmış veya bölünmüş aşı dozları yapılamaz.Aksi durumda tekrarı gerekir.

7.  Fazla dozda yapılan inaktif aşılar lokal-sistemik komplikasyonları artırırken, fazla doz canlı aşıların teorik riskleri vardır.

8.  Aynı anda birden çok yapılan aşılar aynı ekstremiteye 2 santimetre aralıklarla yapılabilir.

9.  Her aşının iğne ve enjektörü farklı olmalıdır.

10.  Kas içi yapılan aşılarda iğne uzunluğu süt çocuklarında 1.5-1.8 santimetre, 1-6 yaşlarda 1.8-2 santimetre,sonraki yaşlarda ise 2-2.5 santimetre olmalıdır.

11.  Kas içi uygulanan aşılarda aşı öncesi enjektöre kan gelirse iğne ucu değiştirilerek farklı bölgeye uygulama yapılır.

12.  Hafif ve orta derecedeki kanama diyatezleri aşı uygulamasında çoğu zaman problem yaratmaz. Mümkünse aşılar faktör verildikten sonra uygulanmalı, kas içi yerine cilt altı yapılmalıdır. Mesela; Hemofilus enfluenza (Hib) ve grip aşıları cilt altı yoldan yapılabilir.

Düzenli sağlık izlemi için gelen bir çocuğa aşı takvimine uygun olarak birden çok aşı aynı zamanda uygulanabilmektedir. Aşı zamanını ertelememek amacıyla çoklu aşılamada bilinmesi gerekenler aşağıda belirtilmiştir;

Canlı ve inaktif aşılar İçin;

1.  Birden çok canlı ve inaktif aşı aynı anda uygulanabilir.

2. Birden çok inaktif aşı aynı zamanda veya değişik zamanlarda yapılabilir.

3.  Birden çok canlı aşı aynı anda yapılabilir. Değişik zamanlarda uygulanacaksa aralarında en az 4 haftalık süre olmalıdır. Oral poliyo, oral tifo ve sarı humma aşıları her zaman yapılabilir. Kolera ve sarı humma aşıları aynı anda yapılmaz, en az 3 haftalık aralık bulunmalıdır.

4.  PPD ve canlı aşılar aynı anda uygulanabilir. Bilhassa kızamık aşısı sonrası yapılacaksa 4-6 hafta geçmelidir.

Kan ve kan ürünleri (immünglobulin gibi) içinde antikor bulunduğundan aşının oluşturacağı antikor yapımını engellemektedir.

Immunglobulin ve aşı uygulaması durumlarında;

1.  Aynı anda immunglobulin ve canlı aşı yapılamaz, inaktif aşılar uygulanabilir.Canlı aşıdan sonra immunglobulin minimum 2 hafta süreyle verilemez. Lakin OP, oral Ty21a tifo ve sarı humma aşıları daima uygulanabilir.

2.  İmmunglobulin sonrası kızamıkcık ve kabakulak aşıları için minimum 3 ay, suçiçeği için 5 ay, kızamık için doza bağlı olarak 5-6 ay geçmelidir.

Toplumda bağışıklama oranlarının istenen seviyede olmamasının en mühim sebeplerinden biri, çoğu zaman sağlık personelinden kaynaklanan gereksiz kaygılardır. Buna aşılamada “yanlış kontrendikasyon” adı verilir.

AŞILARIN SAKLANMASI

Aşıların saklanmasında soğuk zincir şartını sağlayabilmek maksadıyla bilinmesi gereken kaideler :

1.  Canlı aşılar ısı ve ışığa karşı hassastır, dondurularak saklamak mümkündür.

2.  İnaktif aşıları dondurmak mümkün değildir.

3.  Buzdolabında maksimum bir ay yetecek kadar aşı bulundurulmalıdır.

4.  Aşı buzdolabı yalnızca bu maksat için kullanılmalı, iç ısısı termometre ile kontrol edilmelidir.

5.  Kullanım süreleri kontrol edilmelidir.

AŞILAMA HATALARI

Aşılamada yapılan hataları genel olarak 4 grupta toplayabiliriz:

a.  Aşıların saklanma ve hazırlama safhasındaki hatalar;(soğuk zincir ile alakalı)

b.  Uygulamadaki hatalar; (uygulama yeri ve şekli, yanlış kontrendikasyon ve  kaçırılmış aşı şansı ile alakalı)

c.  Uygulamadan sonra yapılan hatalar; (aşı kayıtları ve gözlem ile alakalı)

d.  Yeni aşıların uygulanmasındaki hatalar,

AŞILAMA YANLIŞLARI

1.  Hafif atlatılan düşük ateşli üst solunum yolu hastalıkları, gastroenteritler.

2.  Hastalıkların nekahat dönemleri.

3. Halen antibiyotik kullanılıyor olunması.

4.  Prematürelik; yalnızca 1500 gr’ın altında olan bebeklere hepatit B aşısı uygulanmaz. Annede HBsAg pozitif ise doğum sonrası yapılan aşı birinci ayda yinelenir (toplam 4 aşı). BCG aşısı 2000 gr’ın altındaki bebeklere daha düşük oranlı bağışıklama yapmaktadır.

5.  Daha önce uygulanan DBT sonrası yüksek ateş, lokal tepki.

6.  Annenin hamile olması.

7.  Ailede alerji, konvülziyon, ani bebek ölümü sendromu hikayesi.

8.  Anne sütü kullanıyor olmak.

9.  Kısa zaman önce enfeksiyon hastalığı ile temas hikayesi.

10.  Antibiyotik, jelatin, thimerosal, yumurtaya karşı anaflaksi dışındaki tepkiler.

11.  Malnütrisyon.

AŞILAMADA BAŞARI ORANI

Dünya genelinde yüzde 98’i gelişmemiş ülkelerde olmak üzere, 5 yaş altı senede 12 milyon çocuk ölmektedir. Ölümlerin yüzde 60’ında sebep bulaşıcı hastalıklarıdır: 2002 senesinde kızamıktan 770 bin, hepatit B’den 520 bin, (215 bini neonatal hepatitten) tetanozdan 410  bin, hemofilus enfluenza tip B’ye bağlı invaziv hastalıklardan 400 bin, boğmacadan 345 bin, sarı hummadan 30 bin ve difteriden 5 bin çocuk ölmüştür. Ayriyeten her sene sıtmadan 1 milyon, veremde 300 bin çocuk ölmektedir. Bundan belli olacağı üzere senede takriben 3 milyondan fazla çocuk aşı ile korunabilir hastalıklar nedeniyle yaşamını kaybetmekte, ayriyeten bulaşıcı hastalıklardan 750 bin çocuk hayat kalitesini bozan engellerle karşılaşmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde genişletilmiş bağışıklama programında bulunan 6 aşıya karşı (BCG, difteri, boğmaca, tetanoz, boğmaca, poliyo, kızamık) çocuklarda tam aşılama yüzde 74 gibi epey düşük oranlardadır (etkin bağışıklama amacıyla hedef çocuk yaş grubunun minimum yüzde 90’ının aşılanması gerekmektedir).

Yurdumuzda  da istenen hedeften  uzakta, bağışıklama oranları yüzde 82-84 arasındadır. Aşı, günümüz için bulaşıcı hastalıklardan korunmada en etkili, en güvenilir, en ekonomik ve en akılcı tıbbi bir yaklaşımdır. Aşılamanın maksadı bireyi bulaşıcı hastalıklarından korumak,  hastalığı kontrol altına  alarak önlemek ve mümkünse yok etmektir. Geçmişte (1977) çiçek hastalığı, zamanımızda 2005 senesinde gerçekleşmesi beklenen çocuk felcinin (poliyo) ortadan kaldırılması bu maksada uygun iki emsaldir. Lakin unutmamak gerekir ki, hiçbir aşı tam olarak (yüzde 100) etkin ve güvenilir değildir. Aşının faydası ve güvenirliği, birey ve halkın tabii enfeksiyondan alacağı risklerle karşılaştırılmalı, aşının yararı realist (bilimsel) yaklaşımlarla saptanmalıdır. Aşılamada aşırı güven hissinden ve aşıya karşı yapılan kolaycı suçlamalardan kaçınılmalıdır.

Aşılama yanlışlarından mümkün olduğunca kaçınma, aşıdan yüksek derecede korunma ve minimum yan etki sağlayabilmek için belirlenen ana kaidelere uyulması gerekir, bu kurallara “aşılamada standardizasyon prensipleri” denilmektedir.